Governance in een familiebedrijf bestaat uit governance van het bedrijf en van de familie.

Governance van het bedrijf

In de Familiebedrijvenbarometer 20082 doet het Centrum van het Familiebedrijf onderzoek naar Goed bestuur en Overdracht binnen de familiebedrijven. In deze barometer wordt governance toegespitst op het functioneren van een intern toezichtorgaan. Volgens het onderzoek is een intern toezichtorgaan in principe onder te verdelen in een Raad van Commissarissen en een Raad van Advies. De Raad van Commissarissen (RvC) houdt toezicht op het beleid van het bestuur en op de algemene gang van zaken in de onderneming. Onder een Raad van Advies (RvA) wordt een intern toezichtorgaan verstaan dat wel een formele status heeft, maar geen beslissingsbevoegdheid. Een RvA is bijvoorbeeld niet bevoegd om de directie te ontslaan, terwijl een RvC deze bevoegdheid wel heeft. Ca. 31% van de familiebedrijven uit dit onderzoek heeft een intern toezichtorgaan ingesteld. De ondernemers met een toezichtorgaan waren wel tevreden met het functioneren van dit orgaan. Het is wellicht raadzaam voor familiebedrijven om een dergelijk toezichtorgaan in te stellen, zeker in een kritieke fase bij het overdragen van de eigendom en de leiding.
Een intern toezichtorgaan kan een belangrijke rol spelen in het objectiveren van het opvolgingsproces. Ook vormt zij een ‘verzekeringspolis’ tegen een onverwacht verdwijnen van de ondernemer en kan zij helpen met het formuleren van de toekomstvisie.

Governance van de familie

Naast governance van het bedrijf zelf, dient in een familiebedrijf ook aandacht te worden besteed aan governance van de familie ofwel familiegovernance, vooral in de periode van de opvolging. Familiegovernance bestaat uit een gedeelde eigenaarvisie, een familiestructuur en afspraken.

In eerste instantie is het belangrijk dat de familie dezelfde eigenaarvisie deelt. De eigenaarvisie onderscheidt zich van de visie en missie van de onderneming, die meestal in één slagzin vertelt waar de onderneming voor staat en waar zij voor gaat. De eigenaarvisie is de uitdrukking van de fundamentele overtuigingen van de familie met betrekking tot het bedrijf. Zij is van cruciaal belang omdat zij de basis is van de structuur van de eigendom, de governance en het leiderschap van het familiebedrijf.
In de meeste familiebedrijven is de eigenaarvisie diepgeworteld. Zij gaat terug op de diepste overtuigingen van de stichter. Indien deze laatste bijvoorbeeld vond dat het familiebedrijf maar door één persoon kan worden geleid, dan zullen daar vele jaren later nog dikwijls sporen van terug te vinden te zijn in de eigenaarvisie.

Een familiestructuur vormt het raamwerk hoe met de overlap tussen het bedrijf en de familie wordt omgegaan. Welke structuur effectief is, is situatieafhankelijk. Wat is bijvoorbeeld de omvang van de onderneming, hoeveel familieleden zijn bij de onderneming betrokken, enzovoort. Een familiestructuur kan ondersteund worden door een familieraad.

Een familieraad:

• is een communicatieorgaan. Het is de plaats waar familieleden op de hoogte worden gebracht van informatie over het familiebedrijf.
• bepaalt de spelregels die de familieleden in acht moeten nemen tegenover het familiebedrijf.
• waakt over het respecteren van de familiewaarden door het familiebedrijf.
• is de aangewezen plaats om bepaalde conflicten te bespreken en op te lossen, maar niet alle. Zo blijkt uit ervaring dat problemen en conflicten met het management of de dagelijkse beslommeringen van het familiebedrijf het best elders kunnen worden besproken.

Het is immers vrijwel onmogelijk de langetermijnvisie van de familie te realiseren zonder dat er in de familie duidelijke afspraken over belangrijke onderwerpen worden gemaakt. Deze afspraken worden vastgelegd in het familiestatuut, een soort familiegrondwet.
Afspraken zijn nodig omdat zij het mogelijk maken te anticiperen op problemen en conflicten. Wanneer een familie onverwacht met de neus op de feiten wordt gedrukt, is het vaak niet duidelijk wat de juiste oplossing van het probleem is. Vaak gaat de aandacht niet uit naar het probleem maar wel naar de persoon die ertoe aanleiding geeft. Ook bij opvolging zal een statuut een bijzonder belangrijke rol spelen: het zal immers bepalen aan welke voorwaarden de kandidaat-opvolger(s) moet(en) voldoen.